WrocŁawski modernizm, Tereny Wystawowe
Jerzy Ilkosz

  
 
 
Pod koniec lat 90. XIX wieku pojawiły się we Wrocławiu nowe tendencje artystyczne, które były propagowane głównie w miejscowej Królewskiej Szkole Sztuki i Rzemiosła Artystycznego. W tym czasie dyrektorem uczelni był, pochodzący z Wiednia, architekt i projektant form dekoracyjnych Hermann Kühn. Młodzi artyści początkowo skupili się w pracowni malarza Albrechta Bräuera. Studiujący tam Fritz i Erich Erlerowie, Eugen Spiro, Hermann Völkerling, Moritz Heymann i Heinrich Wolff kontynuowali później studia w Monachium, gdzie związali się z miejscową Secesją. W tym czasie z inicjatywy Śląskiego Centralnego Związku Rzemiosła podjęto realizację programu odnowy rzemiosła artystycznego. We wrocławskiej uczelni przystąpiono do organizowania warsztatów rzemieślniczych - w myśl sformułowanej przez Hermana Obrista zasady, że "jedyna naprawdę dobra metoda nauki rzemiosła artystycznego to wykształcenie w warsztacie". W roku 1900 Hermann Kühn powołał do Wrocławia berlińskiego architekta, Hansa Poelziga, który objął w Królewskiej Szkole Sztuki i Rzemiosła Artystycznego stanowisko nauczyciela rysunku architektonicznego. W 1903 roku Hans Poelzig objął kierownictwo szkoły, a w 1911 roku przekształcił ją w Akademię Sztuki i Rzemiosła Artystycznego. Poza akademią miejscem rozpowszechniania nowych prądów artystycznych był salon prowadzony przez małżeństwo Neisserów - Alberta, profesora dermatologii i miłośnika muzyki, oraz Toni, z pasją rozwijającej zainteresowania sztukami plastycznymi. W swoim wrocławskim domu, w którym często bywał Hans Poelzig, gościli wybitnych muzyków, m.in. Richarda Straussa czy Gustava Mahlera, ale przede wszystkim artystów i profesorów Królewskiej Szkoły Sztuki i Rzemiosła Artystycznego, a także bohemę karkonoskiej kolonii artystycznej - na czele z pisarzami Carlem i Gerhartem Hauptmannami.

Hans Poelzig od samego początku działalności we wrocławskiej szkole sztuki przyczynił się do zreformowania sposobu kształcenia studentów w duchu idei wypracowanych przez angielski ruch ăArts and CraftÓ. Za Johnem Ruskinem i Williamem Morrisem dążył do zlikwidowania rozdziału rzemiosła (artes mechanicae) od sztuk pięknych (artes liberales), sięgając do tradycji średniowiecza, kiedy artysta był jeszcze dumny z mistrzostwa swego rękodzieła. Hans Poelzig - podobnie jak Theodor Fischer i Fritz Schumacher - swoją twórczość oparł na etosie rzemieślnika. Reforma nauczania wrocławskiej Akademii Sztuki polegała na tym, że dla każdego ucznia był przygotowany osobny program, ustalany podczas konferencji nauczycieli. Hans Poelzig starał się rozwijać kreatywne zdolności uczniów, tym samym jego reforma kształcenia artystycznego antycypowała osiągnięcia Bauhausu z lat 20. XX wieku.

Poza działalnością na uczelni pełen inwencji architekt podejmował wielokrotnie inicjatywę organizowania rodzimego życia artystycznego. W 1908 roku przyczynił się do założenia Związku Artystów Śląska (Künstlerbund Schlesien), skupiającego wybitnych śląskich artystów przy współudziale rodzimych miłośników sztuki. W kręgu oddziaływania tej grupy artystycznej znaleźli się artyści o ustalonej pozycji, zwolennicy nowoczesności: architekt Max Berg, malarze Max Wislicenus, Hans Rossmann, Alfred Nickisch, Eugen Burkert, Heinrich Tüpke i rzeźbiarz Paul Schulz. Stowarzyszenie nie wypracowało wspólnego programu artystycznego, przeciwnie - jego członkowie reprezentowali różne orientacje. O wstąpieniu w szeregi związku decydowała osobowość artysty i wysoki poziom artystyczny twórczości. Związek Artystów Śląska współpracował ściśle ze śląskim oddziałem Związku Ochrony Kultury Rodzimej (Bund für Heimatschutz), który wspierał również tendencje propagowane przez Werkbund czy ruch "miast-ogrodów" (Gartenstadtgesellschaft). Hans Poelzig był członkiem-założycielem niemieckiego Werkbundu, organizacji najbardziej zasłużonej w rozpowszechnianiu idei reformy oraz odnowienia sztuki i architektury, a także powiązania tych dziedzin z przemysłem. Właśnie dzięki Hansowi Poelzigowi artystyczne środowisko Wrocławia stosunkowo szybko włączyło się do dyskusji na temat przyszłego kształtu sztuki i - mimo oporu konserwatywnej części społeczeństwa - miało wydatny wkład w rozwój nowoczesnej myśli artystycznej. To właśnie na Śląsku przed I wojną światową powstały wybitne dzieła architektury.

Zrzeszeni w tych ugrupowaniach śląscy twórcy największy sukces przed I wojną światową odnieśli podczas wielkiej Wystawy Stulecia, która odbyła się w 1913 roku na przygotowanych dla niej Terenach Wystawowych, zaprojektowanych notabene przez członków Związku Artystów Śląska: Hansa Poelziga i Maxa Berga. Ten "genialny team" zapewnił wówczas miastu rozgłos, sięgający daleko poza granice Niemiec.

Wystawa Stulecia została zorganizowana dla uczczenia setnej rocznicy odezwy króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III "Do mojego narodu", w której wzywał lud do walki z Napoleonem. Dominantą wystawy miała być hala ekspozycyjna, zwana później Halą Stulecia. Według założeń architekta oraz inwestorów, budowla miała spełniać dwa główne zadania - wnętrza ekspozycyjnego oraz miejsca zgromadzeń. Założona na planie koła z czterema półkolistymi apsydami składa się z dwóch niezależnych części: cylindrycznej podstawy wysokości 19 m niosącej kopułę, tzn. czterech potężnych arkad otwartych do apsyd i zwieńczonych pierścieniem, oraz żebrowej konstrukcji kopuły wysokości 23 m, nałożonej na pierścień i spoczywającej na 32 metalowych łożyskach. Na żebrach wspierają się koncentrycznie ułożone pierścienie, tworzące podstawy dla niemal całkowicie przeszklonej strefy ścian. Taka koncepcja oświetlenia, przy zastosowaniu dodatkowo systemu kurtyn, umożliwiała regulację dostępu światła w zależności od potrzeb. Konieczność pozostawienia odkrytej konstrukcji żebrowej podyktowały również względy akustyczne, istotne dla funkcji obiektu. Przy tak dużej rozpiętości kopuły (65 m), która osiągnęła wówczas rekord światowy, pojawiła się potrzeba wykonania precyzyjnych obliczeń statycznych. Prace przy wznoszeniu Hali Stulecia trwały przez cały rok 1912, w grudniu tego samego roku budowla była gotowa w stanie surowym. Wówczas nastąpiło uroczyste przekazanie jej miastu przez firmę Dyckerhoff & Widmann. W Hali Stulecia można zauważyć dążenie do ładu i harmonii "wielkiego stylu", wskazującego drogę nowej architekturze. Było to utopijne poszukiwanie formy absolutnej. W swoim dziele Max Berg odwoływał się też do antyku, szukając pierwowzoru w Panteonie. Kopułowa struktura hali bliska jest także budowlom sztuki bizantyjskiej opartym na planie centralnym, z najbardziej reprezentacyjnym dla nich przykładem świątyni Hagia Sophia w Konstantynopolu. Zauważalne są także analogie z bazyliką św. Piotra w Rzymie. Bryła wrocławskiego monumentu rodzi skojarzenia ze sztuką egipską czy babilońskimi zigguratami. Wnętrze hali zarezerwowano dla realizacji monumentalnych przedstawień dramatycznych i koncertów. To przeznaczenie decydowało o zabiegach Maxa Berga, mających na celu instalację olbrzymich organów. Głównym wydarzeniem artystycznym była inscenizacja dramatu Gerharta Hauptmanna "Festspiel im deutschen Reimen". W Hali Stulecia zmaterializowała się wówczas ekspresjonistyczna idea "Teatru dla pięciu tysięcy", o jaką walczył Max Reinhardt. Budowla ta jest obecnie uznawana za jedno z najważniejszych dzieł w architekturze światowej XX wieku.

20 maja 1913 roku nastąpiło uroczyste otwarcie Wystawy Stulecia, na które przybył następca tronu cesarskiego. Profil wystawy wrocławskiej był jednolity zarówno pod względem estetycznym, jak i urbanistycznym. Jednorodność tę pogłębiał edukacyjny charakter ekspozycji, zakładający propagowanie nowoczesnej architektury i sztuki. Rolę wiodącą spełniała Wystawa Historyczna, usytuowana w Pawilonie Czterech Kopuł zaprojektowanym przez Hansa Poelziga. Ekspozycja obejmowała cztery działy - w trzech zilustrowano wydarzenia związane z wojnami napoleońskimi, w czwartym pokazano sztukę i kulturę tego okresu. W jednym z pomieszczeń kopułowych usytuowano obraz z panoramą Wrocławia z początku XIX wieku, autorstwa Maxa Wislicenusa, a także widoki Wrocławia z doby wojen napoleońskich. Hans Poelzig zaprojektował dwa prowizoryczne pawilony - mieszczący wystawę prac członków Związku Artystów Śląska i pawilon wystawy ogrodowej połączony z restauracją ăRheingoldÓ. Wystawę Sztuki Ogrodowej usytuowano na wolnej przestrzeni wokół pawilonów, a ekspozycję podzielono na dwie części - historyczną i nowoczesną; dodatkowo, według koncepcji Fritza von Hochberga urządzono ogród japoński. Ogólny projekt rozplanowania wystaw ogrodowych sporządził Hans Poelzig przy współpracy Hugo Richtera. Pośród wystaw ogrodowych śląski oddział "Heimatschutzu" urządził, według koncepcji Theodora Effenbergera, Fritza Behrendta i Johannesa Erbe, Wystawę Sztuki Cmentarnej. Podobnie jak w wypadku wystawy ogrodowej, ekspozycję podzielono na dział historyczny i nowoczesny.

Po zakończeniu Wystawy Stulecia, pod koniec 1913 roku, rozebrano większość pawilonów. Pozostały jedynie: Hala Stulecia, Pawilon Czterech Kopuł oraz pergola i staw. Po I wojnie światowej zarząd nad terenami sprawowała spółka ăBreslauer Messe AGÓ, która organizowała cykliczne targi krajowe i międzynarodowe. W zamierzeniu władz miasta miały być one konkurencją dla targów lipskich. Oprócz targów organizowano tam wówczas duże wystawy sztuki, koncerty i przedstawienia teatralne. W latach 1924-1925 naprzeciw Pawilonu Czterech Kopuł wybudowano, według projektu Maxa Berga, olbrzymią halę targową z monumentalnym wejściem na Tereny Wystawowe. W 1939 roku, według projektu Richarda Konwiarza, wzniesiono następną halę z pomieszczeniami zarządu "Breslauer Messe AG" (obecnie hala Wytwórni Filmów Fabularnych). Tereny Wystawowe w stosunkowo niezłym stanie przetrwały II wojnę światową, zniszczeniu uległa zaprojektowana przez Maxa Berga w roku 1924 hala oraz przykrycie wejścia głównego - pozostały tylko wysokie kolumny.

Jerzy Ilkosz

  
 
W 1908 roku H. Poelzig przyczynił się do założenia Związku Artystów Śląska, skupiającego wybitnych śląskich artystów przy współudziale rodzimych miłośników sztuki. W kręgu oddziaływania tej grupy artystycznej znależli się artyści o ustalonej pozycji, zwolennicy nowoczesności: architekt Max Berg, malarze Max Wislicenus, Hans Rossmann, Alfred Nickisch, Eugen Burkert, Heinrich Tüpke i rzeżbiarz Paul Schulz.

Alfred Nickisch, "Krajobraz górski", ok. 1904
Max Wislicenus, "Przedwiośnie", po 1900 r.

Próba generalna "Festspiel in deutschen Reimen" w Hali Stulecia w 1913 r.
Max Berg stoi z lewej strony za jedną z aktorek, Max Reinhardt siedzi pośrodku podparty, za nim Gerhart Hauptmann.
Fritz Erler, portret Alberta Neissera,1908

Poza akademią miejscem rozpowszechniania nowych prądów artystycznych był salon prowadzony przez Neisserów
Hans Poelzig, ok. 1910
W 1900r. Poelzig objął w Królewskiej Szkole Sztuki i Rzemiosła Artystycznego stanowisko nauczyciela rysunku architektonicznego. W 1903 r. został kierownikiem szkoły, w 1911 przekształcił ją w Akademię Sztuki i Rzemiosła Artystycznego.
 
   
 
Max Berg, projekt Hali Stulecia we Wrocławiu, elewacja, 1910

Hala Stulecia, widok z lotu ptaka, 1999
Max Berg, projekt szpitala (Snulingsheim) we Wrocławiu, widok perspektywiczny, pażdziernik 1909
Portret Maxa Berga, ok. 1909
Projekt Wystawy Stulecia, widok z lotu ptaka, 5,5 x 5 m, wykonany przez studentów Królewskiej Akademii Sztuki i Rzemiosła Artystycznego we Wrocławiu w sierpniu 1912 r., prezentowany na wystawie w Berlinie
 
     
 
Hans Poelzig, pawilon Wystawy Historycznej, wnętrze sali poświęconej Wrocławiowi 1913 r.
Hans Poelzig, brama wejścia głównego na Wystawę Stulecia, 1913
Hans Poelzig, tymczasowa winiarnia "Rheingold", 1913
 
     
 
Hans Poelzig, pergola, 1913
Hans Poelzig, pawilon Wystawy Historycznej,
widok od frontu, 1913
Hans Poelzig, pawilon Wystawy Historycznej, widok od strony północnej, 1999