Osiedla we Wroc?awiu (1900-1939)
Wanda Kononowicz

  
 
 
Początki wznoszenia osiedli mieszkaniowych we Wrocławiu sięgają lat 70. XIX wieku, okresu prosperity po wygranej wojnie z Francją i wzmożonego ruchu budowlanego. Już w 1872 roku berlińska spółka budowlana rozparcelowała na geometrycznej sieci ulic podmiejską kolonię willową dla zamożnych wrocławian Borek (I). Zgodnie z tradycją ulice otrzymały nazwy drzew. Nowe zasady estetyczne, wprowadzone po 1889 roku do projektowania urbanistycznego przez Camillo Sittego, znalazły odzwierciedlenie w planach kolejnych osiedli, zrealizowanych około 1900 roku. Malownicze rozplanowanie, dalekie od geometrycznej sztywności planu osiedla Borek (I), otrzymały kolonie willowe - Borek (II), założona w 1898 roku, tuż po włączeniu gminy do miasta, oraz Zalesie (Leerbeutel), wytyczona przez Wrocławski Bank Budowlany w 1901 roku i włączona w granice Wrocławia trzy lata później.

Zrodzona u progu XX wieku idea "miast-ogrodów" Ebenezera Howarda zaowocowała nie tylko Anglii, ale i na kontynencie europejskim, ruchem budowlanym, który w Niemczech, po utworzeniu Deutsche Gartenstadtgesellschaft (1902), przyniósł liczne realizacje, z pierwszą - Hellerau pod Dreznem (1907), osiedlem wzniesionym z inicjatywy Werkbundu. We Wrocławiu ideę tę wspierał Max Berg, w latach 1908-1925 miejski radca budowlany. Za jego kadencji rozpoczęto w 1911 roku budowę pierwszych podwrocławskich miast-ogrodów - Biskupina (I) i Karłowic. Pierwszy projekt Biskupina z 1908 roku, autorstwa C. Helbiga, utrzymany w konwencji romantycznego osiedla willowego o funkcji wyłącznie mieszkaniowej, nie miał jednak nic z założeń Howardowskiego pierwowzoru. Bogatsze stylistycznie miasto-ogród Karłowice, autorstwa architekta rządowego Paula Schmitthennera, miało charakter niewielkiego miasteczka z rynkiem, jednak położone zbyt blisko Wrocławia stało się osiedlem-sypialnią, nie mając szansy na samodzielność. Paul Schmitthenner, późniejszy projektant miasta-ogrodu Staaken pod Berlinem, czasowo osiadł w Karłowicach, aby osobiście czuwać nad budową realizowaną przez Eigenheim-Baugesellschaft für Deutschland m.b.H. Breslau. Współpracował z Gustavem Wolfem, późniejszym współprojektantem Księża Małego - pierwszego racjonalnego osiedla we Wrocławiu, utrzymanego w duchu Neues Bauen. Paul Schmitthenner miał ambicje utrzymania wysokiego poziomu artystycznego przedsięwzięć projektowych, o czym świadczy zaproszenie do prac w jury konkursu na rynek w Karłowicach (1913) takich autorytetów, jak Hermann Muthesius czy Hans Poelzig. Karierę miasta-ogrodu robi w tym czasie również Brochów, rozwijający się szybko w wyniku budowy tu, u schyłku XIX stulecia, wielkiej stacji rozrządowej. Przebudowa Brochowa i innych podwrocławskich miejscowości została zaprezentowana w ramach Związku Wrocławskich Przedmieść na pierwszej Wschodnioniemieckiej Wystawie w Poznaniu (1911). Max Berg zalecał przyłączenie do miasta pierścienia bliskich przedmieść - Karłowic, Różanki, Osobowic, Biskupina i innych, a dalsze miejscowości - Sobótkę, Oborniki, Trzebnicę i Leśnicę - proponował wykupić przez Wrocław bądź powiązać z nim ustawą o związku celowym. Wraz z Paulem Heimem sporządził w 1911 roku projekt urbanistyczny Sobótki. Ideę decentralizacji Wrocławia, nawiązując do modelu Howarda, podjął Ernst May w regionalnym projekcie miasta z satelitami (1925). Limitacja terytorialna i demograficzna Wrocławia oraz jego satelitów (50-100 tys. mieszkańców), odległych do 30 km od miasta, zapewniałaby łatwy dostęp do strefy rolniczej i rekreacyjnej. Zgodnie z tą koncepcją spółdzielnia Gartenstadt Pawelwitz Siedlungsgesellschaft wzniosła miasto-ogród Pawłowice według projektu F. W. Reinscha z 1927 roku, co świadczy dobitnie o żywotności idei miast-ogrodów jeszcze w okresie międzywojennym.

Okres Republiki Weimarskiej okazał się najbardziej znaczący dla rozwoju socjalnego budownictwa mieszkaniowego w Niemczech, także we Wrocławiu, i przyniósł wiele ciekawych rozwiązań. Wznoszone z wielkim rozmachem w Berlinie, Frankfurcie nad Menem i innych miastach nowe osiedla mieszkaniowe - uwzględniające aspekty higieniczne, funkcjonalne, techniczne, społeczne, ekonomiczne i estetyczne - były wzorem dla innych państw europejskich. Wśród architektów zasłużonych dla budownictwa osiedlowego znaleźli się m.in. Bruno Taut, Martin Wagner, Ernst May i Walter Gropius.

Wrocław miał poważny udział w ukształtowaniu pozytywnego obrazu mieszkalnictwa Niemiec tamtego okresu. Przyczynili się do tego zarówno architekci projektujący osiedla, np.: Theodor Effenberger, Paul Heim, Albert Kempter, Hans Thomas, Hermann Wahlich, Gustav Wolf, jak i ci, którzy z racji zajmowanego stanowiska mieli wpływ na politykę mieszkaniową i kształtowanie kierunków rozwoju miasta - Max Berg, Hugo Althoff czy Fritz Behrendt.

Po I wojnie światowej Wrocław, charakteryzujący się najgorszymi warunkami mieszkaniowymi w ówczesnych Niemczech, mimo ciężkiej sytuacji ekonomicznej energicznie przystąpił do rozwiązania problemów mieszkalnictwa. Już w 1919 roku rozpoczęto wznoszenie na obrzeżach miasta spółdzielczych osiedli prostych i funkcjonalnych domów, z typowymi małymi mieszkaniami i ogródkami przeznaczonymi dla mniej zamożnych odbiorców. We Wrocławiu podobne osiedla nie były wcześniej znane, choć w innych częściach Rzeszy wznoszono je już przed wojną przez różne towarzystwa budowlane.

W pierwszym, wzniesionym po I wojnie światowej przez władze miasta, małym osiedlu na Tarnogaju na powierzchni 11 ha zbudowano 208 mieszkań dla pracowników miejskiej gazowni. Następnie inicjatywę przejęły spółdzielnie osiedlowe i towarzystwa budowlane użyteczności ogólnej. Do największych i najbardziej operatywnych należały: Siedlungsgesellschaft Breslau AG, Gemeinnützige Siedlungsgenossenschaft Eigenheim Eichborngarten in Breslau Gräbschen oraz spółdzielnia Schlesische Heimstätte, kierowana w latach 1919-1925 przez Ernsta Maya i specjalizująca się w budowie osiedli małych mieszkań nie tylko w podwrocławskich gminach, ale i w miastach czy osadach całego Dolnego Śląska.

Kierunek rozwoju mieszkalnictwa osiedlowego we Wrocławiu nadał Max Berg: uformowane wyspowo i tonące w zieleni na obrzeżach miasta osiedla mieszkaniowe miały stanowić Wohnstadt - jedną z trzech stref, na które podzielił miasto w swojej urbanistycznej wizji. Pozostałe strefy to City - dzielnica interesu i pracy oraz Monumentalstadt - dzielnica kultury z muzeami, kościołami, uniwersytetem itp. Pierwszą, niezrealizowaną próbę lokalizacji osiedla mieszkaniowego na obrzeżu miasta podjął Max Berg z Alfredem von Scholzem jeszcze przed I wojną światową projektem Grabiszyna (1912), antycypującym funkcjonalne rozwiązania z lat 20. XX wieku.

Wytyczony przez Maxa Berga kierunek rozwoju mieszkalnictwa i sposób sytuowania osiedli mieszkaniowych na obrzeżu miasta został zastosowany w większości projektów konkursowych na rozbudowę wielkiego Wrocławia (1921) i podtrzymany jako podstawa pierwszego planu generalnego miasta (1924) opracowanego pod kierunkiem Fritza Behrendta, a także potwierdzony w kolejnej wersji planu (1938) autorstwa Herberta Boehma i Günthera Trauera. Kontynuowali go również kolejni architekci miejscy - Hugo Althoff (1926-1929) i Fritz Behrendt (1929-1933), a następnie Rudolf Kühn i Günther Trauer w odniesieniu do terenów dawnych gmin podmiejskich, o powierzchni około 13 tys. ha, włączonych w granice miasta w 1928 roku. Istotnym wydarzeniem, które gwarantowało prawidłowy rozwój budownictwa mieszkaniowego, było opracowanie w 1926 roku przez Otto Bergera nowych przepisów budowlanych.

Osiedla wrocławskie okresu Republiki Weimarskiej z uwagi na kompozycję planu, charakter zabudowy i sposób rozwiązywania przestrzeni zielonych można podzielić na trzy zasadnicze grupy: ăosiedla ogrodoweÓ, "zracjonalizowane osiedla blokowe" i racjonalne osiedla typu "linijkowego".

"Osiedla ogrodowe", wznoszone we Wrocławiu w latach 1919-1926, nawiązywały do tradycji angielskich przedmieść ogrodowych. Zasady kompozycji tych osiedli, skodyfikowane przez Raymonda Unwina w pierwszej dekadzie XX wieku w czasie realizacji Hampstead Garden Suburb, były w latach 20. XX wieku wciąż żywe w innych krajach Europy. Cechy kompozycji tych osiedli to:
- ekstensywna zabudowa mieszkaniowa wśród ogrodów,
- kompleksowo skomponowana struktura całości - z wyróżnionym centrum kompozycji, osi oraz ważnych budowli,
- zaznaczenie zabudową brzegową granic osiedla i ăbramÓ wiodących do jego wnętrza,
- kreowanie malowniczych, kameralnych przestrzeni, np. ădziedzińców ogrodowychÓ w strukturach lokalnych kompozycji urbanistycznych.

Godnymi reprezentantami tej grupy są osiedla: Sępolno (Zimpel) na wschodzie, Popowice (Poepelwitz) na zachodzie i Grabiszyn (Eichborngarten) w południowo-zachodniej części miasta.

Sępolno - typowe "Flachbausiedlung" z niską, dwukondygnacyjną zabudową - zostało wzniesione w latach 1919-1935 przez Siedlungsgesellschaft Breslau, a częściowo przez spółdzielnię Heimstätte, według projektów Hermanna Wahlicha i Paula Heima. W zajmującym 100 ha powierzchni osiedlu przewidziano około 2,2 tys. mieszkań dla 10-12 tys. mieszkańców. Skromne, kryte wysokim dachem, jedno-, dwu-, cztero- i wielorodzinne domy stojące wolno i w szeregu, zawierały mieszkania wielkości 50-125 m2. Do każdego mieszkania należał ogródek o powierzchni 80-500 m2. Centrum planu osiedla stanowił wydłużony skwer o powierzchni 5 ha, którego główną oś zamykała od zachodu szkoła, od wschodu zaś kościół ewangelicki. W osiedlu wybudowano też kościół katolicki, dom opieki (Wohlfartshaus) i sklepy. W projektowaniu domów osiedla, oprócz Hermanna Wahlicha i Paula Heima, wzięli udział liczni architekci - Albert Kempter, Hans Thomas, Paul Häusler, Fritz i Paul Roderowie, Heinrich Bussmann, Wilhelm Brix, Hugo Althoff, Max Schirmer i inni.

Osiedle Popowice (niezachowane) zostało wzniesione w latach 1919-1927 przez Siedlungsgesellschaft Breslau, a częściowo przez spółdzielnię osiedlową Schlesische Heimstätte, według projektu Theodora Effenbergera. Na powierzchni 47 ha zbudowano 1,8 tys. mieszkań przeznaczonych dla 8 tys. mieszkańców. Zabudowa osiedla była stopniowana od pięcio- i czterokondygnacyjnych domów wielorodzinnych typu miejskiego, tworzących parawan od strony głównej ulicy dojazdowej, obniżając się stopniowo w głąb osiedla do niskich dwukondygnacyjnych, prostych domów z wysokimi dachami. Domy te (dwu-, cztero- i ośmiorodzinne) zawierały mieszkania dwu- i trzypokojowe o powierzchni 50-90 m2. Do każdego mieszkania należał ogródek o powierzchni 80-300 m2. Wewnątrz osiedla, na przestronnym, zazielenionym placu, wzniesiono kościół i szkołę. W projektowaniu budynków osiedla uczestniczyli m.in.: Hans Thomas, Richard Gaze, Erich Grau, Ludwig Moshamer.

Osiedle Grabiszyn wzniosła w latach 1919-1925 spółdzielnia Eichborngarten, która w 2. połowie lat 20. XX wieku zbudowała również domy przy karłowickim Rynku oraz duże osiedle "linijkowo-ogrodowe" Biskupin II. Plan Grabiszyna, podobnie jak Biskupina, wykonali Paul Heim i Albert Kempter, stosując zasadę ukrycia domów z ogrodami typu cottage za parawanem wysokich, nowoczesnych domów wielorodzinnych, stojących od strony ulicy. Na obszarze 30 ha powstało 800 mieszkań dla ponad 3 tys. mieszkańców. Osiedle wyposażono w szkołę, kościół katolicki, dom gminy ewangelickiej oraz sklepy.

Z grupą osiedli ogrodowych związane są osiedla Ernsta Maya, wśród nich: Wojszyce (Woischwitz), Złotniki (Goldschmieden) i Ołtaszyn (Oltaschin). Wojszyce - niezrealizowane osiedle-satelita - stanowiło szczegółowe rozwinięcie znanego projektu konkursowego (godło: Trabanten) na rozbudowę Wrocławia (1922). Częściowo zrealizowane osiedle Złotniki, które zaczęto wznosić w 1919 roku na zachodnich obrzeżach miasta, miało być największym podwrocławskim zamierzeniem urbanistycznym spółdzielni Schlesische Landgesellschaft. W pierwotnym programie zamierzano na terenie o powierzchni 350 ha wznieść 750 domów typu cottage, a w centrum malowniczego planu umieścić rynek z ratuszem, domy handlowe, dwie szkoły, dom osiedlowy i wieżę wodną. Według projektu Ernsta Maya zrealizowano tylko mały fragment planu osiedla z ul. Rajską (Schmiedebergerstr.), zakończoną od zachodu półkolistym placem-skwerem (pl. Kaliski - Wendorffplatz), oraz trójkątnym błoniem od wschodu (pl. Ciesielski - Zimmerplatz). Pozostałą część osiedla zrealizowano w latach 30. XX wieku według zubożonego formalnie i programowo planu H. Knippinga, po włączeniu Złotnik w granice miasta.

Do dzisiaj zachwyca swoim urokiem małe osiedle tanich typowych domów na Ołtaszynie - wzdłuż ul. Strączkowej (Lindenstraße, Naehrichsiedlung), wzniesione dla robotników rolnych w 1921 roku według projektu Ernsta Maya.

"Zracjonalizowane osiedla blokowe" - najczęściej wpisane w XIX-wieczną sieć ulic, z wspólnym zielonymi dziedzińcami bez oficyn i nowoczesnymi mieszkaniami spełniającymi wymagania higieny - wznoszono we Wrocławiu od 1925 roku. Najbardziej reprezentatywne dla tej grupy jest zachowane szczątkowo osiedle Westend projektu Theodora Effenbergera, zrealizowane przez Siedlungsgesellschaft Breslau w latach 1925-1929. Część budynków zaprojektowali architekci: Heinrich Lauterbach oraz Richard i Paul Ehrlichowie. Osiedle tworzyły kwartały trzy-, cztero- i pięciokondygnacyjnych domów o zwartych pierzejach z czerwonej cegły licowej i architekturze utrzymanej w formach ekspresjonistycznego modernizmu. Osiedle to miało pierwszą we Wrocławiu kotłownię centralnego ogrzewania.

Trzecią grupę stanowią racjonalne osiedla kilkupiętrowych domów wielorodzinnych typu Zeilenbau, z płaskimi dachami i wspólnymi zielonymi dziedzińcami, powstające od 1928 roku, po rozszerzeniu granic miasta. Wśród nich wyróżniają się Księże Małe (Klein Tschansch) i Pilczyce (Pilsnitz) - zaprojektowane przez Paula Heima i Alfreda Kemptera, a wybudowane przez Siedlungsgesellschaft Breslau. Są one odpowiedzią na poszukiwania "ekonomicznego mieszkania minimum" prowadzone przez Reichsforschungsgesellschaft für Wirtschaftlichkeit im Bau- und Wohnungswesen (Rfg). Powstałe w tym samym czasie eksperymentalne osiedle wystawy "Mieszkanie i miejsce pracy" - WUWA (1929), także miało dać odpowiedź na poszukiwania nowych technologii i materiałów budowlanych odpowiednich dla dolnośląskiego klimatu.

Księże Małe, wzniesione w ciągu niespełna roku, stanowiło poligon doświadczalny Rfg, realizując mieszkania o zadanych przez nie powierzchniach - 40, 50 i 70 m2. W projektowaniu domów współpracowali Hans Thomas, Rudolf Sack i Gustav Wolf, który czynnie działał na forum Rfg. Warto zauważyć, że projekt osiedla Księże Małe powstał na trzy miesiące przed rozpisaniem konkursu na osiedle Dammerstock w Karlsruhe - podręcznikowy przykład osiedla "linijkowego". Ze względów oszczędnościowych mieszkania w osiedlu pozbawione były łazienek, toteż w budynku kotłowni centralnego ogrzewania, urządzono osiedlową pralnię i łaźnię.

Poszukiwania "najmniejszego" mieszkania zaowocowały realizacją niewielkiego osiedla na Tarnogaju (1930), wzniesionego według zwycięskiego projektu konkursowego Hansa Thomasa.

Osiedle Pilczyce miało być największym osiedlem typu "linijkowego" w duchu Neues Bauen, przeznaczonym dla 13 tys. mieszkańców, z pełnym programem usług, kościołem, szkołą, sklepami i kąpieliskiem. Sporządzony w 1929 roku projekt ulegał wielu zmianom. Wielki kryzys 1929 roku przyniósł poważne zmiany polityczne, które położyły kres Republice Weimarskiej. Te wydarzenia odbiły się na wizerunku osiedla, które zrealizowano tylko w małym fragmencie projektowych zamierzeń. W osiedlu pojawiły się domy o tradycyjnej architekturze - zgodnej z nową ideologią III Rzeszy.

W dobie III Rzeszy, ze względów antykryzysowych i ideologicznych, wznosi się na obrzeżach miasta osiedla wiejskich domów z dużymi działkami żywicielskimi: Maślice Małe i Wielkie, Muchobór Mały, Żerniki, Stabłowice (Klein i Groß Masselwitz, Klein Mochbern, Neukirch, Stabelwitz). Powstają też osiedla dwu- i czterokondygnacyjnych domów wielorodzinnych typu Heimstätte, o tradycyjnych formach z wysokimi dachami, np. Nowy Dwór, oraz osiedla willowe dla nowych elit: Grabiszynek (Leedeborn), Oporów (Opperau) czy uzupełnienie Nowego Biskupina (Bischofswalde II). Oprócz dawnych spółdzielni - Siedlungsgesellschaft Breslau i Schlesische Heimstätte - działają nowe: Nationalsozialistische Schlesische Siedlungsgesellschaft, Siedlungsgesellschaft Schlesien, Wohnbau i inne. W tym czasie swoją obecność na polu budownictwa osiedlowego zaznaczają architekci: H. Knipping, K. Langjahr, M. Helmert, Albrecht Jaeger, Heinrich Blecken, E. Piertusky i inni.

Wanda Kononowicz

  
 
Schemat przedstawiający miasto Wrocław i osiedla-satelity,
projekt: E. May i H. Bohm, 1922
pawŁowice
"Miasto-ogród" Pawłowice,
projekt: F. Reinsch, 1927
Tarnogaj
Osiedle Tarnogaj, 1919
Osiedle Złotniki, budynek przy pl. Kaliskim, E. May, 1920
zŁotniki
 
 
Sępolno


Osiedle Sępolno, pierwszy projekt: H. Wahlich i P. Heim, 1919

Osiedle Sępolno, rysunek projektowy: H. Wahlich i P. Heim, 1919
Sępolno-typowe "Flachbausiedlung" z niską, 2-kondygnacyjną zabudową - wzniesione w latach 1919-35 przez Siedlungsgesellschaft Breslau, a częściowo przez spółdzielnię Heimstätte, według projektów H. Wahlicha i P. Heima. W zajmującym 100 ha powierzchni osiedlu przewidziano około 2,2 tys. mieszkań dla 10-12 tys. mieszkańców. Skromne, kryte wysokim dachem, jedno-, dwu-, cztero- i wielorodzinne domy stojące wolno i w szeregu, zawierały mieszkania wielkości 50-125 m2. Do każdego należał ogródek o pow. 80-500 m2.
Osiedle Sępolno,
rysunek: H. Wahlich i P. Heim, 1920
 
 
Centrum planu osiedla stanowił wydłużony skwer o powierzchni 5 ha, którego główną oś zamykała od zachodu szkoła, od wschodu kościół ewangelicki. W osiedlu wybudowano też kościół katolicki, dom opieki (Wohlfartshaus) i sklepy. W projektowaniu domów osiedla, oprócz H.Wahlicha i P. Heima, wzięli udział liczni architekci - A. Kempter, H. Thomas, P.Häusler, F. i P. Roderowie, H. Bussmann, W. Brix, H.Althoff, M. Schirmer i inni.
Osiedle Sępolno, "Wieża", 2000
Osiedle Sępolno, "Brama", 2000
 
karŁowice
Rynek w "mieście-ogrodzie" Karłowice, projekt konkursowy ( pierwsza nagroda): W. Hoffmann, 1913
 
 
Osiedle Popowice (niezachowane) zostało wzniesione w latach 1919-1927 przez Siedlungsgesellschaft Breslau, a częściowo przez spółdzielnię osiedlową Schlesische Heimstätte, według projektu Th. Effenbergera.
popowice
Osiedle Popowice, plan sytuacyjny zabudowy przy ul. Stobrawskiej, T. Effenberger, 1926â
Na pow.47 ha zbudowano 1,8 tys. mieszkań dla 8 tys. mieszkańców. Zabudowa osiedla była stopniowana od V i IV-kondygnacyjnych domów wielorodzinnych typu miejskiego, tworzących parawan od strony głównej ulicy, obniżając się w głąb osiedla do niskich dwukondygnacyjnych domów z wysokimi dachami. Domy te (dwu-, cztero- i ośmiorodzinne) zawierały mieszkania dwu- i trzypokojowe o pow. 50-90 m2. Do każdego mieszkania należał ogródek o pow. 80-300 m2. Wewnątrz osiedla, na przestronnym, zazielenionym placu, wzniesiono kościół i szkołę. W projektowaniu osiedla uczestniczyli m.in.: H. Thomas, R. Gaze, E. Grau, L.Moshamer.
Osiedle Popowice, widok z lotu ptaka, 1926



Osiedle Popowice, ul. Kłodnicka, T. Effenberger, 1926
 
 
Osiedle Popowice, L. Moshamer, 1927


Osiedle Popowice, ul. Stobrawska, T. Effenberger, 1927
 
biskupin
Osiedle Biskupin II, zabudowa ul. Olszewskiego, H. Leipziger, 2000
wojszyce
 
 
 
 
Grabiszyn
Osiedle Grabiszyn, projekt: P. Heim, 1919
- Budynki przy pl. Bzowym, P. Heim, 1920

Osiedle Grabiszyn wzniosła w latach 1919-1925 spółdzielnia Eichborngarten, która w 2. połowie lat 20. XX wieku zbudowała również domy przy karłowickim Rynku oraz duże osiedle ălinijkowo-ogrodoweÓ Biskupin II.

Plan Grabiszyna, podobnie jak Biskupina, wykonali P. Heim i A. Kempter, stosując zasadę ukrycia domów z ogrodami typu cottage za parawanem wysokich, nowoczesnych domów wielorodzinnych, stojących od strony ulicy. Na obszarze 30 ha powstało 800 mieszkań dla 3 tys. mieszkańców. Osiedle wyposażono w szkołę, kościół katolicki, dom gminy ewangelickiej oraz sklepy.
- Z abudowa przy ul. gen. J. Hallera, 2000
- Zabudowa przy ul. gen. J. Hallera, P. Heim i A. Kempter, 1925
 
 
Osiedle Księże Małe, rysunek projektowy, P. Heim i A. Kempter, 1928
księże maŁe
Księże Małe, wzniesione w ciągu niespełna roku, stanowiło poligon doświadczalny Reichs - forschungsgesellschaft für Wirtschaftlichkeit ), realizując mieszkania o żadanych przez nie pow. - 40, 50 i 70 m2. W projektowaniu domów współpracowali H. Thomas, R. Sack i G. Wolf. Warto zauważyć, że projekt osiedla Księże Małe powstał na trzy miesiące przed rozpisaniem konkursu na osiedle Dammerstock w Karlsruhe - podręcznikowy przykład osiedla "linijkowego". Ze względów oszczędnościowych mieszkania w osiedlu pozbawione były łazienek, toteż w budynku kotłowni centralnego ogrzewania, urządzono pralnię i łażnię.
Osiedle Księże Małe,budynki przy ul. Katowickiej, 2000

Osiedle Księże Małe, wejście do budynku, 2000

Osiedle Księże Małe,widok z lotu ptaka, 1928
 
 
 
Osiedle Szczepin, budynki przy ul. Zachodniej, T. Effenberger, 1927/1928
szczepin
Osiedle Szczepin, T. Effenberger, 1925-1929
Osiedle Szczepin, zabudowa ul. Słubickiej, H. Lauterbach, 2000
 
Osiedle Szczepin, kotłownia przy ul. Ścinawskiej, T. Effenberger, 1928