1000 lat architektury WrocŁawia
Janusz L. Dobesz 		 
 
 
Wrocławska architektura odzwierciedla dzieje miasta leżącego na styku kilku kultur, które wycisnęły piętno na jego dziejach i odbiły się również w sztuce całego Śląska. Region ten znajdował się bowiem pod panowaniem polskich Piastów, później królów czeskich, Habsburgów, Prus, III Rzeszy, tu krzyżowały się zarówno szlaki handlowe, jak i ścierały wpływy polityczne, gospodarcze, artystyczne i umysłowe, jednym słowem - był ziemią pogranicza.

Początki wrocławskiej osady przypadają na X wiek. Ziemie te podlegały wówczas książętom czeskim, od 990 roku należały już jednak do państwa polskiego. Pierwszy świadczący o tym dokument pisany pochodzi z roku 1000 i wiąże się z ustanowieniem we Wrocławiu polskiego biskupstwa. W początkach XI wieku Wrocław składał się już z kilku osad skupionych wokół wyspy, nazwanej potem Ostrowem Tumskim. Otoczona wałem obronnym osada na Ostrowie dzieliła się na gród kasztelański, podgrodzie i civitas biskupie, odgrodzone od siebie podobnym wałem drewniano-ziemnym. W XII stuleciu działalność budowlana uległa we Wrocławiu przyspieszeniu: obok kilku jeszcze drewnianych powstało wiele świątyń kamiennych, wzniesiono też, jak się przypuszcza, okazałe siedziby dworskie. Na północ od grodu wyrosły mury klasztoru Benedyktynów z romańskimi kościołami św. Wincentego i parafialnym św. Michała Archanioła.

Dzieje Wrocławia-miasta rozpoczęły się w XIII wieku, gdy wydano pierwszy przywilej lokacyjny (dokładna data nie jest znana). Kolejna lokacja Wrocławia, już na prawie magdeburskim, nastąpiła 20 lat po najeździe mongolskim, w 1261 roku. Okresem przełomowym dla urbanistycznego rozwoju miasta były dwa pierwsze dziesięciolecia XIII wieku, kiedy z inicjatywy księcia Henryka Brodatego urządzono Nowy Targ (Novum Forum). Kolejny i zarazem najważniejszy etap stanowiło wytyczenie Rynku. W końcu XIII stulecia Wrocław był już w pełni ufortyfikowany i zaliczał się do największych miast na terenie Polski, niczym nie ustępując najlepszym ośrodkom europejskim.

W 1335 roku zmarł ostatni Piast wrocławski - Henryk VI. Miasto wcielono do Korony Czeskiej. W tym czasie, w połowie XIV wieku, funkcjonowały już 23 kościoły, 4 klasztory, ratusz, a na Ostrowie Tumskim wznosił się rozbudowany i umocniony przez księcia Henryka VI zamek. Ukończono również zasadniczy zrąb nowej gotyckiej katedry.
Rządy czeskie i coraz silniejsze wpływy niemieckie nie zdołały przerwać związków kulturalnych Wrocławia z Polską - w 2. połowie XIV wieku miejscowa architektura i rzeźba bliskie były sztuce Małopolski, natomiast malarstwo uległo wpływom czeskim; wcześniej dominujący mecenat duchowny zaczął być wypierany przez coraz silniejszy i bogatszy mecenat świecki, reprezentowany głównie przez potężne rody kupieckie. Wzrosła liczba świeckich budowli, w tym domów mieszkalnych. W kościołach pojawiły się coraz liczniejsze fundacje bogatszych mieszczan - kaplice, ołtarze, nagrobki - opatrzone nazwiskami fundatorów. Ciągłym modyfikacjom poddawano fortyfikacje. W końcu XV wieku okazałe gotyckie miasto, jakim stał się Wrocław, otaczały wysokie mury z basztami i obronnymi bramami oraz wysuniętymi do przodu bastejami i rowami fos, co widać na drzeworycie Wilhelma Pleydenwurfa i Michaela Wohlgemuta zdobiącym wspaniałą "Liber Chronicarum" Hartmanna Schedla, wydaną w 1493 roku w Norymberdze. Jest to pierwszy panoramiczny wizerunek Wrocławia, który przedstawia wprawdzie wszystkie ważniejsze budowle ówczesnego miasta, ale nie jest całkowicie wierny rzeczywistości.

W 1526 roku Śląsk przeszedł w ręce Habsburgów i aż do 1741 roku pozostawał w granicach monarchii austriackiej. W tym okresie obszar miasta nie uległ większym zmianom. W XVI wieku rozbudowano i zmodyfikowano jedynie fortyfikacje, które otrzymały formy według wzorów włoskich. W latach 30. XVII wieku miasto zostało otoczone nowoczesnymi fortyfikacjami typu niderlandzkiego, zaprojektowanymi przez Valentina von Säbischa. W architekturze jeszcze przez wiele lat trwały reminiscencje późnego gotyku, czytelne nadal w dziełach renesansu i manieryzmu. Ślady myśli humanistycznej, przyniesione do Wrocławia z włoskim renesansem, były związane z ideą reformacji. W 2. połowie XVI wieku, wskutek konfliktów i dominacji protestantów, włoskie wpływy zastąpił niderlandzki manieryzm. Dziełem charakterystycznym dla architektury tamtych czasów była mieszczańska kamienica, nierzadko o znamionach pałacu.

Niepokoje wojny trzydziestoletniej nie dotknęły wprawdzie miasta bezpośrednio, ale przyczyniły się do regresu gospodarczego, co m.in. opóźniło dotarcie na Śląsk baroku. Styl ten był zresztą niechętnie akceptowany przez ewangelików. Głównym jego krzewicielom, jezuitom, udało się dotrzeć do Wrocławia dopiero w 1638 roku, a więc pół wieku później niż np. do Krakowa. Pierwsza wzmianka o ich praktycznej działalności pochodzi z 1666 roku, kiedy Theodor Moretti z Towarzystwa Jezusowego zaprojektował nowy hełm dla południowej wieży kościoła NMP na Piasku. W 1670 roku zakon uzyskał cesarską zgodę na likwidację zamku i wzniesienie na jego miejscu nowego kolegium (późniejszego uniwersytetu), kościoła i szkoły. Wkrótce rozpoczęto przebudowę wielu dawnych gotyckich kaplic, barok został zaakceptowany, a Wrocław przeżył kolejny - po gotyku - wspaniały rozkwit artystyczny. Powstały nowe katolickie fundacje, rozbudowano istniejące już klasztory, mieszczanie przebudowywali fasady kamienic, a magnaci wznosili w nowym stylu bogate rezydencje. Obok uzdolnionych rodzimych twórców działali we Wrocławiu wybitni architekci, rzeźbiarze oraz malarze z Włoch i monarchii austriackiej. Przeprowadzono barokizację wszystkich wrocławskich kościołów katolickich, co z jednej strony wzbogaciło je o wspaniałe dzieła sztuki, z drugiej zaś bardzo często bezpowrotnie pozbawiło równie cennego, średniowiecznego wyposażenia.

W 1741 roku cały Śląsk dostał się pod panowanie pruskie. W 2. połowie XVIII wieku Wrocław wzbogacił się o dzieła nowej formacji stylistycznej - klasycyzmu, głównie dzięki aktywności znakomitego architekta Karla Gottharda Langhansa i jego uczniów. W tym czasie miasto przeżyło ostatni już etap rozbudowy fortyfikacji systemu bastionowego, które objęły również Kępę Mieszczańską i Ostrów Tumski. Karl Gotthard Langhans zaprojektował na Kępie Mieszczańskiej rozległy kompleks budynków wojskowych z lazaretem i koszarami artylerii. Dawniejsze umocnienia uzupełniono i znacznie rozbudowano, a Wrocław zamienił się w pruską twierdzę. Miało to poważne znaczenie dla przyszłego rozwoju miasta. Połączono w jeden organizm lokacyjne miasto lewobrzeżne z wyspami odrzańskimi, dotąd funkcjonujące oddzielnie, a w 1773 roku Fryderyk II nakazał - zgodnie z nowymi europejskimi normami higieny - przenieść cmentarze parafialne poza miejskie mury. W XIX wieku, gdy miasto powiększyło się terytorialnie - przesunięto je jeszcze dalej.

Kres dalszemu fortyfikowaniu Wrocławia położyło dopiero zdobycie miasta przez wojska napoleońskie w 1807 roku. Z rozkazu, który wydał dowódca Francuzów, generał Jérôme Bonaparte, już w dwa dni po zwycięstwie zdobywcy zaczęli burzyć fortyfikacje, a w kolejnych latach usunięto większą część budowanego setki lat systemu obronnego. Jednak likwidacja fortyfikacji, niekorzystna dla historycznego wizerunku miasta, miała też dobre strony - stworzyła warunki do przekształcenia się dawnej twierdzy w nowoczesną, dużą aglomerację urbanistyczną. Na dawnym południowym przedpolu Wrocławia, tzw. Przedmieściu Świdnickim, stanął pomnik generała Friedricha Bogislava von Tauentziena (projekt Karl Gotthard Langhans, rzeźby Gottfried Schadow). Wokół pomnika francuski inżynier wojskowy Blain wytyczył reprezentacyjny, kwadratowy plac, stanowiący centrum nowej dzielnicy, która rozwinęła się w ciągu najbliższych lat. Nowość tego założenia, wzorowana na rozwiązaniach paryskich, polegała na wyprowadzeniu ulic ze środków pierzei placu, a nie z jego naroży, jak praktykowano dotychczas. W miejscu dawnych fortyfikacji i fos powstał, tworzący ciąg promenad położonych wzdłuż kanału, pas zieleni zaprojektowany przez Johanna Friedricha Knorra. Realizację tego pomysłu rozpoczęto już w 1814 roku i w najbliższych latach powstały wspaniałe tereny parkowe okalające obszar staromiejski. Zburzenie fortyfikacji pozwoliło też na połączenie ze staromiejskim centrum byłych przedmieść, co tym samym kilkunastokrotnie powiększyło obszar miasta. Ogromne znaczenie dla dalszego przestrzennego rozwoju Wrocławia miała również, rozpoczęta w 1810 roku, sekularyzacja majątków kościelnych. Oficjalne powiększenie miasta o przyległe gminy nastąpiło dopiero w 1868 roku.

W architekturze Wrocławia oswobodzonego z oków fortyfikacji dominował empire, w którym najswobodniej wypowiadał się Karl Ferdinand Langhans, zwany Młodszym, godny następca ojca, Karla Gottharda. Jego twórczość nie ograniczała się do klasycystycznego empire, a pierwsze dzieło sakralne - kaplica rodziny Kornów na podwrocławskich Osobowicach (1822-1824), otworzyło nowy rozdział w historii architektury Wrocławia, jakim był historyzm, prawie niepodzielnie panujący w XIX wieku i kontynuowany następnym stuleciu równolegle do modernizmu czy funkcjonalizmu. Szybki rozwój techniki i przemysłu wzbogacił architekturę XIX-wiecznych miast, w tym również Wrocławia, o wiele zupełnie nowych typów budowli: dworców kolejowych, wież ciśnień, fabryk. Powstały też nowe dzielnice mieszkaniowe i narodził się charakterystyczny dla XIX wieku typ kamienicy czynszowej. Wrocław był miastem obfitującym w architekturę gotycką, nic więc dziwnego, że wiele ówczesnych realizacji nawiązywało do tego stylu. Gotyk uważany był zresztą w Niemczech prawie do połowy XIX wieku za styl narodowy. Później rolę tę przejął tzw. renesans niemiecki. Budowane były w tym stylu m.in. gmachy administracji państwowej, np. siedziba rejencji śląskiej, obecnie Muzeum Narodowego, ale również inne budowle, np. wille miejskie.

W 2. połowie XIX wieku nastąpiła bardzo szybka i chaotyczna urbanizacja, a w następne stulecie Wrocław wkroczył jako wielkie, półmilionowe miasto. Większość budynków mieszkalnych została wzniesiona w latach 1875-1905. Kamienice czynszowe otrzymały na ogół neorenesansową szatę, z wyjątkiem kilku wcześniejszych - neogotyckich oraz z początku XX wieku, o secesyjnej dekoracji. Budynki rzadko wznoszono według indywidualnych projektów, korzystano przeważnie z gotowych architektonicznych wzorników. Elewacje zdobiono oferowanymi przez specjalistyczne wytwórnie, seryjnie produkowanymi ozdobami i detalami, które wykonywano z różnych materiałów: cementu, gipsu, stiuku, terakoty, żeliwa i cynku. Standard mieszkań był w tych budynkach bardzo zróżnicowany, najniższy w oficynach i na poddaszach.

Wiek XIX kończył się dla miasta pomyślnie. Zyskało dobrą infrastrukturę materialną i duchową, umożliwiającą szczęśliwe rozpoczęcie następnego stulecia. W dziedzinie sztuki ważnym wydarzeniem było utworzenie jeszcze w 1791 roku Królewskiej Szkoły Sztuki, Budownictwa i Rzemiosła Artystycznego, a w 1900 roku powołanie do niej młodego architekta Hansa Poelziga, który wkrótce uczynił z uczelni jedną z najważniejszych europejskich Akademii Sztuki.

Janusz L. Dobesz

 
 
Kościół kolegiacki św. Krzyża (górny) i św. Bartłomieja (dolny). Kolegiatę ufundował w 1288 roku książę Henryk IV, budowę prezbiterium ukończono u schyłku XIII wieku, w 1290 roku pochowano w nim księcia, a około 1300 roku w górnym kościele stanął jego wspaniały nagrobek, uzupełniony w latach 1310-1320 (obecnie w Muzeum Narodowym). Między 1320 a 1350 rokiem plan świątyni dopełniono do formy krzyża. W 1484 r. wieżę zaopatrzono w hełm. Kosęciół górny, halowy, ma sklepienie krzyżowe, w nawach bocznych - trójdzielne. Uchodzi za jedno z bardziej wyszukanych dzieł gotyku na Śląsku.
Kościół św. Idziego - Obok katedry i kościoła św. Piotra i Pawła główny akcent urbanistyczny Ostrowa Tumskiego, należący do przedgotyckiej lokalizacji. Kolegiacki kościół wzniesiono około 1220 r., a w XV w. przebudowano. Autentyczne póżnoromańskie fragmenty to kamienny portal wejściowy z kolumienkami w ościezúach, ceglane fryzy apsydy i wschodniej ściany szczytowej oraz romańskie służki w narożnikach kwadratowego prezbiterium. Wieloboczne zamknięcie apsydy zapowiada gotyk, masywne przypory są już typowo gotyckie.
Tympanon fundacyjny Marii i Świętosława Włastów (Włostowiczów) z kościoła NMP na Piasku - Łaciński napis na tympanonie z połowy XII wieku głosi: HAS MATRI VENIAE TIBI DO MARIA MARIAE HAS OFFERT AEDES SWENTOSLAUS MEA PROLES - Mario, Matko Łaski Bożej, niech ja, Maria, Tobie złożę, a ze mną syn mój, Świętosław, w darze tej świątyni gmach (przekład J.Mitkowski). W postaci Marii, wdowy po Piotrze Właście, i jej syna zauważa się nuty realizmu, zwłaszcza w kostiumach. Rzeżba - obok cech charakterystycznych dla południowej Francji i Lotaryngii - zdradza wpływy warsztatów Włoch północnych.
 
 
Portal romański z opactwa na Ołbinie, kościół św. Marii Magdaleny - Portal ten, datowany na ostatnią ćwierć XII w., w 1546 roku wmurowano w południową ścianę kościoła. Pochodzi z kościoła NMP ze zburzonego w 1529 roku opactwa benedyktyńskiego na Ołbinie. Z tego - niegdyś największego - wrocławskiego zespołu architektury romańskiej oprócz portalu zachowało się zaledwie kilka fragmentów. Zasadniczym tematem płaskorzeżb portalu jest przedstawione na drugiej archiwolcie życie Chrystusa i Marii. W węgarach wyrzeżbiono sceny z dziejów Adama i Ewy. Rozwarte paszcze zwierzęce symbolizują piekło.
Ratusz staromiejski z XIII-XVI w., obecnie Muzeum Miejskie. W XIII wieku stał tutaj dom kupiecki. Rozbudowa ratusza nastąpiła w 1328 r. Już wtedy istniała Piwnica Świdnicka. W 1. poł. XIV w. ratusz składał się z dużej Sali Wójtowskiej i dwunawowej, długiej Sali Mieszczańskiej na parterze, na piętrze znajdowała się Sala Książęca i refektarz. Wieżę ukończono około 1470 r. Na przełomie XV i XVI wieku dobudowano trakt od południa i zachodu. 10 figur na wysokości I piętra w elewacji południowej wykuto w czasie restauracji budowli w latach 80. XIX w.
Ratusz - Sala Przyjęć (1480 -1484)
 
 
 
Kaplica św. Elżbiety przy katedrze z pomnikiem nagrobnym Fryderyka heskiego (Domenico Guidi, 1682) Kaplicę dobudowano do południowo-wschodniego naroża katedry wg projektu Giacomo Scianziego (1679-1680), rzeżby ołtarzowe - Ercole Ferrata, rzeżby nagrobne - Domenico Guidi, malarstwo w kopule - Giacomo Scianzi, malowidła ścienne - Andrzej Kowalski i Sebastian Musskars. Wzniesiona na rzucie prostokąta, z aneksem ołtarzowym od południa, jest nakryta owalną kopułą na bębnie. Jej fundatorem był Fryderyk, elektor heski, od 1671 r. arcybiskup wrocławski, który po Śmierci spoczął w jej wnętrzu. Włoska w typie kaplica jest pierwszym we Wrocławiu przykładem konsekwentnej realizacji barokowej idei "dzieła całościowego", na które składały się równouprawnione malarstwo, rzeżba i architektura. Rzeżby, wykonane w Rzymie, przywieziono do Wrocławia długo po ich ukończeniu, wobec czego otwarcie kaplicy z jej pełnym wyposażeniem nastąpiło dopiero w r. 1700. Nad portalem popiersie Fryderyka heskiego przypisywane Giovanniemu Lorenzo Berniniemu.
Kościół św. Marcina, pierwotnie kaplica zamkowa z lat 80. XIII wieku, przebudowana w XV wieku i odbudowana w 1958 i w 1969 roku Wchodziła w skład zespołu dawnego zamku piastowskiego. W okresie gotyku składała się z przyziemia, pełniącego funkcję krypty grobowej, piętra przeznaczonego do celów sakralnych oraz galerii na piętrze w części północno-wschodniej, służącej księciu i jego dworowi.
 
 
Kaplica Elektorska,katedra - Projekt J.B. Fischera von Erlach zrealizowano w latach 1716-1724. Kaplicę dobudowano do północno-wschodniego przęsła ambitu katedry, tworząc symetryczny układ z kaplicą św. Elzúbiety. Wzniesiona na rzucie prostokąta, z niszą ołtarzową od północy, ustawiona poprzecznie do osi katedry i nakryta elipsoidalną kopułą. Kaplica, z racji bogatego wystroju, miała spełniać rolę ideologiczną - ważną dla katolickiego kościoła w protestanckim Wrocławiu.
Domki altarystów (zwane "Jasiem" i "Małgosią") w narożu Rynku Między północną elewacją kościoła św. Elzúbiety a ulicami Mikołaja, Odrzańską i Kiełbaśniczą znajdował się dawniej cmentarz otoczony domkami służby kościelnej, tzw. altarystów. Barokowa bramka - niegdyś jedna z pięciu - łączy dwa zachowane do dzisiaj domki. Zaprojektował ją w 1728 r.Christoph Hackner.
 
  Kościół św. Marii Magdaleny - Budowę rozpoczęto w 1226 r., zasadnicze prace wykonano w latach 1342-1360. Trójnawowa bazylika z łękami i dwiema wieżami od zachodu mieści interesującą manierystyczną ambonę Fr. Grossa (1579-1581).
 
 
Kościół św. Wojciecha - zbudowano w latach 1226-1260 i 1290-1330, a ostateczny kształt uzyskał pod koniec XV w. Jest to kościół jednonawowy z transeptem. Prezbiterium ma postacę trójnawowej bazyliki z łękami. Między południową częścią transeptu a prezbiterium zbudowano wieżę.
Pobernardyński zespół klasztorny, obecnie Muzeum Architektury - Kościół św. Bernarda wzniesiono wg projektu Hansa Bertholda w latach 1466-1502, w XVIII w. przebudowano, po wojnie odbudowano w 1948 r. i w latach 1956-1973. Klasztor powstał w latach 1463-1517. Odbudowany ze zniszczeń wojennych w latach 1956-1965, od 1965 roku pełni funkcję muzeum. Świątynia jest trójnawową bazyliką ceglaną z niewysoką wieżą klasztor ma kształt czworoboku z dwoma prostokątnymi ogrodami wewnętrznymi (wirydarzami) oraz krużgankami wokół wirydarza północnego.
Pałac Hornesów. Użytkowany obecnie przez uniwersytet budynek powstał około 1730 roku i jest przykładem typowej wpisanej w pierzeję ulicy barokowej rezydencji miejskiej ze zminiaturyzowanym dziedzińcem i ogrodem.
 
 
Uniwersytet, Aula Leopoldina - 1731-1732, ma rzut trapezu, co dzięki skrótowi perspektywicznemu daje iluzję wydłużenia wnętrza. Na osi sali, w apsydalnej części podium, została umieszczona nad gzymsem figura założyciela, cesarza Leopolda I; po jego prawej i lewej ręce alegorie Mądrości i Zapobiegliwości, u stóp - Zwady i Głupoty. Prace rzeżbiarsko - sztukatorskie wykonał Fr. J. Mangoldt. Na sklepieniu freski pędzla J. Ch. Handkego. Wnętrze zdobią malowane na płótnie portrety osobistości związanych z powstaniem uniwersytetu, malarstwo ścienne przedstawia sławnych mędrców i uczonych. Od strony wejścia salę zamyka empora muzyczna. Nad nią, na sklepieniu, malarstwo z alegorycznym obrazem Śląska.
Więzienie miejskie - Budowla ceglana o wnętrzach dolnej kondygnacji nakrytych sklepieniem krzyżowo-żebrowym ma wątki z XIV, XV, XVII i XIX wieku. Początkowo więzieniem była tylko dwukondygnacyjna wieża, nawiązująca do tradycji wież zamkowych mieszczących lochy w dolnych kondygnacjach. Kolejne rozbudowy uzupełniały obiekt o nowe budynki, pomieszczenia straży i kaplicę. W ten sposób czworoboczny dziedziniec więzienia został obudowany. Niegdyś do budynku więzienia, pozbawionego bramy, można się było dostać z zewnątrz tylko systemem drewnianych schodów i ganków.
Siedzibę H. Rybischa, patrycjusza i humanisty, zbudowano w latach 1526-1531. Nawiązuje ona do wzorów rezydencjonalnych, łącząc zalety pałacu i willi podmiejskiej. Wzniesiona na planie prostokąta, z sienią przejazdową, na parterze została ozdobiona rozbudowanym portalem. Bogato rzeżbiony renesansowy portal dopełnia pomnikowy charakter budynku: znajdują się na nim rzeżby portretowe Rybischa i jego żony. Na pilastrach jest ukazana scena narodzin syna patrycjusza, Seyfrieda, będąca jednocześnie apoteozą macierzyństwa i oryginalną ilustracją wykładów oraz publikacji Rybischa na ten temat.
 
 
Uniwersytet- Pierwsze próby założenia uniwersytetu we Wrocławiu podjęła rada miejska już w 1505 r., uzyskując od Wł. Jagiellończyka akt fundacyjny, nie doszło jednak do jego realizacji. W 1659 roku cesarz Leopold przekazał jezuitom zamek, w którym zakonnicy prowadzili kolegium i gimnazjum. W 1702 r. powstała akademia jezuicka (Leopoldina) o randze uniwersyteckiej z wydziałami filozofii i teologii. Wzniesiony dla niej w latach 1728-1742 barokowy gmach miał być wyższy i dłuższy. W 1811 r. akademia jezuicka przekształciła się w pięciowydziałowy uniwersytet. Poważnie uszkodzony w czasie wojny budynek wyremontowano w latach 1946-1949, kolejne remonty prowadzono w latach 70. i 90. XX wieku.
Sąd i więzienie - Gmach ten zaprojektował Karl F. Busse, 1845-1851. Skrzydło północne rozbudował O.Knorr (1881-1887), skrzydło zachodnie - W. Haberland (1930-1934). Więzienie otrzymało plan krzyża greckiego z ośmioboczną halę centralną na przecięciu skrzydeł. Narożnikowa część budynku sądu jest flankowana dwoma wieżami. Wrocławskie założenie należy do grupy planów promienistych i jest drugim, po Moabicie, wielkim dziełem Karla F. Bussego. Neogotycka architektura o formach zamkowych symbolizowała siłę władzy.
Dawny klasztor Augustianów, obecnie Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego. Czworobok budynków z dziedzińcem wewnętrznym powstał w dwóch fazach - w latach 1709-1730 oraz 1789-1802 (skrzydło wschodnie z II fazy). Zachodnia elewacja jest utrzymana w charakterze barokowej fasady pałacowej. Odbudowę przeprowadzono w latach 1956-1959.
 
 
Kościół Jedenastu Tysięcy Dziewic - Jeden z najwcześniejszych obiektów wrocławskiej architektury historyzmu, dzieło Karla Ferdinanda Langhansa z lat 1820-1823. Centralna, klasycyzująca budowla ma romańskie zabarwienie. W fasadzie gotyckie płaskorzeżby ze zburzonej w 1820 roku Bramy Mikołajskiej.
Budynek Teatru Miejskiego, obecnie Panęstwowa Opera we Wrocławiu - Budynek dawnego teatru miejskiego zrealizował Karl F. Langhans w latach 1837-1841. Po pierwszym pożarze odbudował go K. Lüdecke (1866-1869), po kolejnym zaś - K.Schmidt (1871-1872). Dobudowę od zachodu wykonano w latach 1954-1956 według projektu A.Frydeckiego. Budynek w obecnym kształcie bardzo odbiega od realizacji Karla F. Langhansa. Pierwotnie miał dość monotonną, czworoboczną bryłę o gęstych osiach okiennych. Płaską nadbudowę od wschodu i zachodu nakrywały spłaszczone, klasycyzujące tympanony.
Nowy Ratusz (Rynek) - Neogotycki ratusz z elementami renesansowymi powstał w latach 1860-1863 na miejscu zburzonych sukiennic i Bazaru Płócienników. Autorem projektu był berliński architekt August Stüler, chętnie posługujący się motywami "stylu arkadowego" ("Rundbogenstil"), widocznymi tutaj w partii parteru.
 
 
Nowa Giełda - Neogotycka budowla z lat 1864-1867 jest jedną z nielicznych giełd w tym stylu. Bardzo indywidualnie traktowana architektura o teatralnych efektach jest dziełem Karla Lüdecke. Na fasadzie ustawiono alegoryczne figury Rolnictwa, Pasterstwa, Handlu i Żeglugi, na elewacji południowej - Górnictwa i Hutnictwa. Heinrich Lauterbach, przebudowując w 1928 roku wnętrza w duchu funkcjonalizmu, zlikwidował m.in. bogaty wystrój sali giełdowej, łącznie z neogotyckim kasetonowym stropem.
Wieża ciśnień - Największa wieża tego typu na świecie - jedno z najbardziej monumentalnych dzieł techniki wodociągowej XIX wieku w Europie - powstała w latach 1866-1871 według projektu Christiana Johanna Zimmermanna.
Dworzec Główny